VOORWOORD

 

Waarom nu juist hét Overijssels Kanaal, het kanaal van Vroomshoop naar Zwolle ?

Het heeft me altijd geïntrigeerd, iets volgen van A naar B. Of het nu een weg was, of een spoorlijn. Of een beek. Waar begon het, en hoe eindigde het? Wegen waren voor mij veruit het meest interessant om te volgen. Zoals ook op de kaart al zal blijken, maakt een weg onderweg het meeste mee. Althans veel meer dan een kanaal of een spoorlijn.

Veel wegen beginnen vaak als smal steegje in een hoek van de markt van een dorp of stad. En daar begon het idee ook: ga zo'n steeg (bij voorkeur met de naam van een andere plaats) eens volgen, en kijk waar hij uitkomt. Meestal wordt het een kronkelende straat, soms - later - een bredere weg. In de buitenwijken van een grotere stad wordt het vaak een brede uitvalsweg. Buiten de stad kan zo’n weg een belangrijke verkeersweg worden, met - soms - de resten van de oude, oorspronkelijke, kronkelende weg ernaast. En een heel enkele keer verdwijnt zo'n weg in een autosnelweg. Maar die zijn over het algemeen saai, en hebben niets meer met de oorspronkelijke weg te maken. Het wordt dan de kunst om de oorspronkelijke weg weer terug te vinden. Uiteindelijk krimpt de oorspronkelijke weg dan weer in tot een smal straatje. Dit kan na een dorp weer aanzwellen tot een grote weg, maar veelal blijft de weg breed, en is om het dorp heen geleid. Uiteindelijk zal de weg eindigen in het centrum van een grotere stad: meestal weer als steeg of smal straatje op een of andere marktplein.

Ik vond het altijd leuk om zo'n route te volgen, van het begin naar het einde. En dan kijken waar je uitkomt. Zo heb ik (met de auto) heel wat wegen gevolgd, en ben ik er steeds meer op gaan letten. Later ben ik steeds meer gedetailleerde kaarten gaan kopen, en ben dan - na een rit van A naar B - op de kaart precies gaan volgen wat er nu onderweg allemaal is gebeurd.

Geleidelijk aan keerde het proces zich om. Het begon dan altijd op de kaart. Ik ging dan niet meer naar een stad toe, maar zocht een plattegrond van een stad op. Zo'n plattegrond laat immers goed zien hoe wegen beginnen in het centrum, en hoe het verloop is naar de rand van de stad. Soms verdwijnen ze in een nieuwbouwwijk, en gaan daarna weer vrolijk verder. Soms worden ze een uitvalsweg, en een enkele keer verdwijnt zo'n weg echt in het niets. Een vrij gedetailleerde kaart geeft een goede indruk van het verloop van zo'n weg tussen steden. Als dat de moeite waard leek, volgde dan - aan de hand van terreinkaarten - de echte exkursie langs de weg! Splitsingen, omleggingen, kruisingen. Verbreding, versmalling, veranderingen in de bebouwing langs de route.Veranderingen in het landschap onderweg; kortom, er gebeurt van alles. Soms viel het dan tegen; op de kaart had het leuker geleken. Maar meestal was het wel interessant. Vooral bij de wat oudere steden, en in een variërend landschap. En dan, geleidelijk, maar toch sneller dan je in eerste instantie verwachtte, ben je bij het einde. Dan heb je het gevoel dat je iets hebt doorgrond, dat je de omgeving een geheim hebt ontfutseld. Een stukje infrastruktuur van een stad, restjes oude wegen van vroeger, sporen van wegen die er niet meer zijn, namen van plaatsen die niet meer bestaat, oude zijwegen ... Het is net alsof alle stukjes een puzzel vormen, die dan een film van het verleden laat zien. Natuurlijk ontbreekt er veel, maar het beeld is gevestigd. Je hebt een stukje historie gevolgd.

Je moet zo'n route eigenlijk nooit een tweede keer volgen. Vaak valt dat tegen: omdat je weet wat er komt, ben je er minder op attent. Een enkele keer wordt het interessanter, omdat je dingen ziet die je niet eerder hebt opgemerkt. En als je dan in de historie blijft spitten, kom je nog heel veel meer tegen.

Er zijn echter nog meer lijnen van A naar B. Spoorlijnen zijn daar een voorbeeld van. Spoorwegen zijn echter helemaal niet leuk. Het blijven kunstmatige dingen, lang en saai, en zijn niet echt te volgen. Alleen vanuit de trein, als passagier. Het enige interessante vond ik altijd (en vind ik nog) hoe de lijnen uit verschillende richtingen voor de stations door elkaar heen friemelen en tussen de perrons terechtkomen. Daarna trotseert iedere lijn ergens-naar-toe weer zo'n netwerk, en richt zich dan naar de plaats van bestemming. Verder maakt een spoorweg onderweg niet zoveel mee. Bruggen, een goederen-rangeerplaats, aftakkingen, splitsingen,...Het lijkt me hooguit leuk om eens een keer voorin te mogen zitten, naast de bestuurder. En dan kijken hoe de omgeving langs je heen zoeft.

Zo heb ik vroeger ook beken gevolgd, van de monding naar de bron, of omgekeerd. Ik weet nog dat we (mijn vader en ik) op zoek waren naar de bron van de Barneveldse beek. Alsof dat ding ergens spontaan uit de grond kwam, en ik wilde dat punt per se vinden. Dat is natuurlijk nooit gelukt, en dat heeft me heel lang teleurgesteld.Een andere beek die wel een duidelijke bron had was de Molenbeek. Die hebben we dan ook van het begin tot het einde gevolgd.

Pas veel later is het idee ontstaan om daar een fotoreportage van te maken; louter en alleen om het gebeuren van de beek onderweg vast te leggen. Van de bron tot aan de monding, met daartussen onder andere een akwadukt, een spoorlijn en een watermolen. Zo is de gehele beek vastgelegd, van ding tot ding, van bocht tot bocht. En zo kun je, zonder er geweest te zijn, toch de hele beek meevolgen met de fotograaf. Deze eerste reportage heb ik overigens nog steeds, zij het zonder kommentaar. Het is alleen een fotoreportage.

Toen ontstond het idee over het Overijssels kanaal. Ik had immers al zo veel wegen gevolgd, en ook gereden. Met name in Overijssel. En daar kwam ik steeds weer dat kanaal tegen. Of het nu bij Zwolle was, of op de weg naar Heino, of bij Lemelerveld, of op de weg van Den Ham naar Marle. Overal dat zelfde kanaal, maar iedere keer met een ander gezicht. Een andere breedte, een andere diepte, een andere begroeiing. Een andere omgeving. Het was het zelfde kanaal, maar iedere keer anders.Ik wist dat het kanaal te Zwolle in de richting van Almelo moest gaan (het heet in Zwolle niet voor niets het Almelose kanaal), en ik wist dat het kanaal bij Vroomshoop uitmondde in het veel bredere kanaal Almelo - de Haandrik, het kanaal van Almelo naar Coevorden.

Het begon me te intrigeren om al die gezichten van het kanaal tot ○ geheel te smeden. Om zo - net als bij die beek - het hele kanaal in beeld te brengen, van Vroomshoop tot Zwolle. Ik kende het kanaal bij Vroomshoop als smal, en bij Zwolle als breed; alsof het van Vroomshoop naar Zwolle liep. Dus in die richting besloot ik het te gaan volgen.

Het kanaal Almelo - de Haandrik, waarin het Overijssels kanaal van Zwolle naar Vroomshoop uitmondde, behoort eveneens tot de Overijsselse Kanalen. Dit kanaal kende ik ook al wel, maar ik vond het een saaier - en moderner kanaal. Het is veel breder, een rechttoe - rechtaan-kanaal. Natuurlijk heeft ook dit kanaal een historie, maar het heeft me om de een of andere reden nooit zo kunnen boeien. Nog een Overijssels kanaal is de zijtak naar Deventer. Een aftakking van het Overijssels kanaal bij Lemelerveld, zuidwaarts naar Deventer. Dit stuk kanaal kende ik echter nauwelijks, en - hoewel het door een erg mooie omgeving leidt - het kon me niet inspireren om er een reportage aan te wijden. Deze reportage beperkt zich dus alleen tot het kanaal van Vroomshoop naar Zwolle. Het is echter wat meer geworden dan alleen een fotoreportage. Ik ben wat research gaan verrichten, zoals het achterhalen van historische feiten van kunstbouwwerken zoals een sluizenkomplex en een akwadukt, die ik bij het kanaal aantrof. Daarnaast heb ik geprobeerd om voormalige tracᅪ van oude waterlopen te achterhalen, zoals die liepen in de tijd voordat het kanaal werd aangelegd. Ook heb ik geprobeerd om te achterhalen waarom het kanaal - in geografisch opzicht - is aangelegd zoals het er nu bij ligt, waarbij enkele interessante redenen boven water kwamen.

Hoewel over het 'waarom' van dit kanaal (en het gehele kanalenstelsel) in ekonomisch opzicht al veel is geschreven, heb ik er toch een apart hoofdstuk aan gewijd. Het is misschien niet bijster interessant, maar geeft een wat kompleter beeld over de aanleg van het kanaal.

Fokke Nauta, 5 augustus 1994

3-1.jpg(3629 bytes)

 


Volgend hoofdstuk

Vorig hoofdstuk