DE THORBECKE-GRACHT

 

De Thorbeckegracht in het centrum van Zwolle

De Thorbeckegracht in het centrum van Zwolle

Direkt achter de Schoenkuipenbrug ligt de Stadsgracht van Zwolle. De gracht ligt als een stervormige verdedigingslinie om de oude stadskern heen. In vroeger tijden was Zwolle beroemd om zijn singels om deze waterpartijen, omdat op de oevers ook een rij bomen was geplant. In de loop der tijden zijn de singels verbreed en een aantal grachten gedempt ten behoeve van het verkeer, waardoor ook de karakteristieke groenstroken met de bomen zijn verdwenen. Vanaf de Schoenkuipenbrug in zuidelijke richting gezien, op het 'Groot Weezenland', is nog zo'n rij bomen te zien. Aan de overzijde van de stadsgracht zien we nog een brug: de Diezerpoortenbrug. De naam Diezerpoorten duidt op de voormalige Diezerpoorten (het waren er twee: een binnen- en een buitenpoort), die bij de Wetering aan de rand van de stad lagen. Hieronder zien we op de bovenste foto die brug; het is de eerste brug over de Thorbeckegracht. De foto is genomen vanaf de Schoenkuipenbrug. Het brede water voor de Diezerpoortenbrug is de kruising met de stadsgracht. Op de foto daaronder zien we een terugblik vanaf die Diezerpoortenbrug. We zien de ingang van het Almelosche kanaal, met aan de linker kant de watertoren aan de Turfmarkt. Ook is de bomenrij langs het Groot Weezenland, aan de rechterkant van de Schoenkuipenbrug, goed te zien.

78-1.jpg(29720 bytes)

De kruising met de stadsgracht, met daar-achter de Diezerpoortenbrug

Hier begint de Thorbeckegracht, als vervolg van het Almelosche Kanaal. Voordat er van een gracht sprake was, liep de Wetering hier gewoon door, naar het Zwarte Water. Het water werd toen nog door dijken in bedwang gehouden. De kade van de Thorbeckegracht heeft daarom nog lange tijd gewoonweg 'de dijk' geheten.

78-2.jpg(16973 bytes)

Een blik terug vanaf de Diezerpoortenbrug op de ingang van het Almelosche kanaal.

De foto hieronder is een reproduktie van een oude ansichtkaart uit 1902. Hoewel de hoek van waaruit de foto genomen is verschilt van die van de foto hierboven, zijn er wel duidelijke punten van overeenkomst.

79-1.jpg(10470 bytes)

Dezelfde situatie rondom 1902

We zien hier de oude Schoenkuipenbrug, in die tijd nog een ophaalbrug, met daarachter het Almelosche kanaal. De huidige brug dateert uit 1907. De watertoren is ten tijde van de foto trouwens ook nog niet gebouwd. Rechts is de Diezerkade zichtbaar, een laad- en loskade, die ook al weer lange tijd verdwenen is. Hier had ook de trekschuit naar Almelo zijn ligplaats. Net niet zichtbaar op deze foto, langs de kade aan de rechterkant, heeft het 'Veerhuis op Almelo' gelegen.De bomenrij in het midden na de foto loopt langs het Groot Weezenland, en behoort tot de laatste restanten van de Groene Gordel om de stadsgracht van Zwolle. Deze bomenrij is overigens ook op de foto op de vorige pagina te zien.Terug naar het heden.

De foto even verderop is genomen vanaf de Diezerpoortenbrug en laat de huidige Thorbeckegracht zien. Ooit was deze gracht het vervolg van de Nieuwe Wetering, later is het een 'tussengracht' geworden, die nu het huidige stadscentrum doorsnijdt. In vroeger tijden was dat niet zo: de gracht vormde de noordelijke grens van de stad. Niet alleen de stadsmuur liep hier, dit ontwikkelde zich ook tot het eerste industriegebied van Zwolle. Maar nu zijn we hier duidelijk in het centrum van de stad. Er is niet alleen veel verkeer; er zijn ook veel voetgangers, en vrij veel schepen aan de kaden. Op de foto springt het Pannekoekenschip, dat naast de oude stadsmuur ligt, het meest in het oog. Aan het begin van deze muur, waar de Diezerstraat vanaf de Diezerpoortenbrug het stadscentrum inloopt, zijn de kontouren van de fundamenten van de voormalige Diezerpoort als gekleurde vlakken op het wegdek te zien. Het bouwwerk met kantelen en het torentje er boven op, links op de foto, aan het einde van de stadsmuur, is de Pelsertoren.

80-1.jpg(29267 bytes)

De Thorbecke-gracht vanaf de Diezerpoortenbrug.

Links de Pelsertoren, in het midden de Pelserbrug. De Pelsertoren is een muurtoren uit de vijftiende eeuw, met de nodige kijk- en schietgaten. De toren is uitgerust met een extra torentje met een helmdak. Bij de toren is er een klein poortje in de muur: het Pelserpoortje. Deze opening in de stadsmuur werd ooit gemaakt ten gerieve van de bontwerk-lieden (de zogenaamde pelsers), die hun huiden en vellen daar in de gracht wasten, en op de grond tussen de gracht en de muur te drogen legden. Aan de overzijde van het water, van hieruit niet zichtbaar achter de nieuwbouw, bevindt zich het geboortehuis van Thorbecke zelf (aan de Thorbeckegracht nummer 11), die zijn naam aan de gracht en de gelijknamige kade aan de overkant heeft verleend. Even verderop zien we het Pelserbrugje, ook op de foto hierboven goed te zien. De foto is genomen vanaf de noordelijke kade. De panden, die hier aan deze kant van het water staan, hebben naast hun fraaie gevels, ook nog een historische achtergrond. Zo is er 't Veerschip op Utrecht'. De naam zegt al genoeg, en vanuit de Thorbeckegracht vertrokken vroeger vele schepen, niet alleen naar Almelo, maar ook naar Amsterdam, Utrecht, Kampen, en andere verre streken. Deze gracht was een van de belangrijkste havens van de stad. We zien op de foto op de volgende bladzijde het Pelserbrugje, met aan de overkant van het water het Broerenklooster. Daarachter is de Broerenkerk zichtbaar. Het gehele komplex - kerk en klooster - is het voormalig kloosterkomplex van de Dominicaner monniken. Dit klooster is in de vijftiende eeuw buiten de stadsmuren gebouwd, en na in gebruik te zijn geweest als Stadsspinhuis (de lokale gevangenis) en kazerne, is het na grondig te zijn verwaarloosd weer in zijn oude luister hersteld. Dit laatste samen met de aangebouwde Librije, eveneens een historisch pand.In het gehele komplex bevinden zich o.a. het Konservatorium, het Centrum voor Beeldende Kunst, een restaurant en een expositieruimte. De kerk wordt eveneens gebruikt als expositieruimte, en is beroemd om zijn gewelfschilderingen.

81-1.jpg(19238 bytes)

Het Pelserbrugje, met daarachter de Broerenkerk (l) en het Broerenklooster (r)

We vervolgen onze weg langs de Thorbeckegracht. De volgende brug die we zien is de Vispoortenbrug, genoemd naar de Vispoorten die daar hebben gestaan. Aan de linkerkant is de Wijndragerstoren te zien. Ook dit is een verdedigingstoren uit de vijftiende eeuw, waarvan de muren wel een meter dik zijn. Hij heeft ook een vrij plat dak, dat voor de belegeraars minder kwetsbaar was. De naam dankt de toren aan het feit dat hier een van de wijndragers door de stad werd gehuisvest.Thans is er een mosterdmakerij en een restaurant in gevestigd.

81-2.jpg(12031 bytes)

Vanaf de Pelserbrug een blik op de Vispoortenbrug.

Links de wijndragerstoren.

82-1.jpg(13495 bytes)

Een terugblik vanaf de Vispoortenbrug op de Pelserbrug en de wijndragerstoren.

Hier, langs de Thorbeckegracht, ontwikkelde zich het industriecentrum van Zwolle. Niet verwonderlijk, omdat het water direkt aan de stad grensde, en het was immers toch al een scheepvaartroute. Het zijn met name pakhuizen en overslagbedrijven die zich hier hebben ontwikkeld, al kwamen er ook veevoederfabrieken, zeep- en zoutziederijen, koffiebranderijen, en dergelijke. Op de foto hieronder, een reproduktie van een ansichtkaart uit 1914, is te zien hoe de wijndragerstoren nog geheel is ingesloten door pakhuizen en fabrieken.

82-2.jpg(12668 bytes)

De Wijndragerstoren, ingebouwd tussen pakhuizen en de fabriek van Damman

Pas na de tweede wereldoorlog is de industrie hier verdwenen, en verplaats naar een echt industrieterrein, buiten de stad. Ook de stadsmuren zijn in die tijd voor een belangrijk deel gesloopt. Het verdwijnen van de industrie had een immense rattenplaag in dit gedeelte van de stad ten gevolge, omdat hun voornaamste voedselbron, veevoeder, niet meer aanwezig was! Op de foto hieronder zijn we het laatste deel van de Thorbeckegracht. Links aan het water ligt de 'Buitenkant', met aan het uiteinde daarvan het Hopmanshuis. In het midden is er de waterkruising met de stadsgracht, terwijl op dat punt ook het Zwarte Water begint.

83-1.jpg(10703 bytes)

Het laatste deel van de Thorbeckegracht, gefotografeerd vanaf de Vispoortenbrug.

Wanneer we vanaf de vispoortenbrug aan de linker zijde van het water (de 'Buitenkant') lopen, komen we nog een paar aardige dingen tegen. De huizen aan de linkerzijde zijn gebouwd tegen de voormalige stadsmuur (de kade heet hier immers niet voor niets de 'Buitenkant'), waarbij de bovenverdiepingen iets naar voren zijn geplaatst om ruimte te winnen.Even verderop is er weer een stuk stadsmuur te zien, met de resten van de steenpoort. Ook deze poort was een verdedigingspoort uit de vijftiende eeuw. Aan het einde van de stadsmuur vinden we nog de zwanentoren, gebouwd in het einde van de vijftiende eeuw. Zwanen waren het symbool van Zwolle's souvereiniteit over het Zwarte Water. Bij deze toren begint het Zwarte Water, dus hier eindigt de Wetering. Bij dit punt komen ook de grote en de kleine Aa samen. Twee riviertjes, die ooit door de stad hebben gelopen. Deze riviertjes hebben het stratenplan van het oude centrum vanm Zwolle bepaald. Op de hoek van het water vinden we aan de linkerzijde het Hopmanshuis. Dit zeventiende-eeuwse huis is handelsmagazijn en stadsherberg geweest, en staat bekend als het huis met de negen-en-negentig vensters. Het dankt zijn naam aan de hopman Nauta (nee, geen familie, voor zover ik weet) die het pand in de achttiende eeuw bewoonde en zijn huidige gezicht gaf.

84-1.jpg(15970 bytes)

Het Hopmanshuis, aan de hoek van de 'Buitenkant'

Aan het einde van het water is er weer een waterkruising met de stadsgracht. Alhier begint zo het Zwarte Water, de toenmalige verbinding van Zwolle met de Zuiderzee. Aan de overkant van de waterkruising is de nieuwe Hofvlietbrug zichtbaar, waarover de Pannekoekendijk het Zwarte Water kruist. De foto hieronder laat dezelfde situatie zien anno 1948. Een brug was er toen nog niet, en tegenover de Hofvliet (het landhuis op de linker oever van het Zwarte Water) lag de scheepswerf van Van der Velden.

84-2.jpg(10775 bytes)

Het Hopmanshuis anno 1948 met an de rechterkant de ingang van het Zwarte Water.


Volgend hoofdstuk

Vorig hoofdstuk